Czy emerytura daje zdrowie, czy chorobę?

Co poprawia się natychmiast

Najczystsze dane pochodzą z francuskiej kohorty GAZEL, przeanalizowanej przez Hugo Westerlunda i współpracowników w BMJ w 2010 roku. Towarzyszyli 11 246 mężczyznom i 2858 kobietom — pracownikom państwowej spółki gazowo-energetycznej — z corocznymi ankietami zdrowotnymi od siedmiu lat przed emeryturą do siedmiu lat po niej, tracąc po drodze mniej niż jeden procent uczestników.

Gdy porównać rok po przejściu na emeryturę z rokiem przed nim, wynik jest dramatyczny w jednym wymiarze i płaski w drugim. Wyczerpanie psychiczne spadło do około jednej piątej poprzedniego poziomu (iloraz szans 0,19), wyczerpanie fizyczne do około jednej czwartej (0,27), objawy depresyjne znacząco (0,60). Częstość chorób układu oddechowego, cukrzycy, choroby niedokrwiennej serca i udaru nie zmieniła się.

Jeden szczegół warto zapamiętać: spadek wyczerpania był większy u tych, którzy przed emeryturą już mieli chorobę przewlekłą. Wyczerpanie, które nieśli ci ludzie, nie było ich chorobą. Było ich pracą na wierzchu choroby.

To ta sama lekcja co dobry urlop, przeskalowana na etap życia. Zmęczenie było częścią, którą powodowała praca. Choroba nie.

Co pogarsza się później

Potem krzywa się odwraca. Dhaval Dave, Inas Rashad i Jasmina Spasojevic śledzili amerykańskich pracowników przez Health and Retirement Study i stwierdzili, że całkowite odejście z pracy prowadziło do wzrostu o 5 do 16 procent trudności z mobilnością i czynnościami codziennymi, wzrostu o 5 do 6 procent liczby rozpoznanych chorób i spadku o 6 do 9 procent zdrowia psychicznego, średnio na przestrzeni około sześciu lat po zaprzestaniu pracy.

Ważną częścią ich pracy nie są szkody, lecz wyjątki. Niekorzystne efekty były znacznie mniejsze u osób będących w związku małżeńskim, pozostających fizycznie aktywnymi albo pracujących dalej na część etatu. Były większe, gdy emerytura przyszła wbrew woli. Własne podsumowanie Dave'a brzmi: emerytura sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła — liczy się to, jak przeprowadza się przejście i jakie nawyki z niego wynikają.

Brytyjska praca Gabriela Sahlgrena, opublikowana w 2013 roku przez Institute of Economic Affairs, opisuje ten sam kształt ostrzej: krótki „efekt urlopowy" z lepszym zdrowiem, a potem długofalowy spadek, przy czym emerytura podnosi prawdopodobieństwo depresji klinicznej o około 40 procent, a co najmniej jednej rozpoznanej dolegliwości fizycznej o około 60 procent. Czytaj to, wiedząc, czym jest. Raport wydał wolnorynkowy think tank argumentujący za wyższym ustawowym wiekiem emerytalnym, i ten wniosek jest celem dokumentu, a nie ubocznym odkryciem.

Dwa dobre badania, przeciwne odpowiedzi

Tu temat jest naprawdę otwarty i warto zobaczyć, dlaczego.

Problem, który rozwala większość badań, to selekcja: złe zdrowie powoduje wcześniejsze odejście, więc każde proste porównanie emerytów z pracującymi każe emeryturze wyglądać trująco. Jedyne wyjście to zmiana przepisów, która wypycha ludzi z pracy z powodów niezwiązanych z ich zdrowiem. Dwa badania zrobiły dokładnie to i nie zgadzają się ze sobą.

Maria Fitzpatrick z Cornell i Timothy Moore z Melbourne wykorzystali próg 62 lat w amerykańskim systemie Social Security, przy którym około jedna trzecia Amerykanów od razu wnioskuje o świadczenie. Znaleźli solidny wzrost umieralności mężczyzn o dwa procent zaraz po 62. urodzinach, co dla mężczyzn faktycznie przestających pracować, bo świadczenie stało się dostępne, daje około 20 procent. Wzrost był największy u mężczyzn niebędących w związku małżeńskim i bez ukończonej szkoły średniej. Przyczyny zgonu z najwyraźniejszymi skokami to wypadki drogowe, przewlekła obturacyjna choroba płuc i rak płuca — razem blisko połowa efektu. Przy 61 i 63 latach nie było porównywalnego skoku, a przy 62 nie było go w czasach, gdy świadczenie zaczynało się dopiero od 65. U kobiet zmiana była mniejsza i statystycznie nieprecyzyjna.

Hans Bloemen, Stefan Hochguertel i Jochem Zweerink zastosowali tę samą sztuczkę w Holandii, gdzie grupa urzędników w krótkim okienku nieoczekiwanie uzyskała prawo do wcześniejszej emerytury. Ich wynik, opublikowany w Health Economics w 2017 roku: tak wywołane wcześniejsze odejście obniżyło prawdopodobieństwo, że mężczyzna umrze w ciągu pięciu lat, o 2,6 punktu procentowego.

Dwa starannie zrobione badania, dwa przeciwne znaki. Zmienną nie jest emerytura. Jest nią to, kto odchodzi i w co.

Mężczyźni, którzy w USA wnioskują o świadczenie w miesiącu swoich 62. urodzin, są nadreprezentowani wśród osób w złym zdrowiu i w nisko płatnej pracy o niskich kwalifikacjach. Holenderscy urzędnicy przeszli z bezpiecznego zatrudnienia na bezpieczną emeryturę. Na papierze to samo zdarzenie, w życiu inne.

Zwróć też uwagę, co mówią amerykańskie przyczyny zgonu. Wypadki drogowe, POChP i rak płuca nie są tym, co uspokojony układ nerwowy robi z ciałem. Są tym, co robią z ciałem dłuższe godziny w samochodzie i więcej papierosów.

Mózg prowadzi własny rachunek

Po stronie poznawczej dane są bardziej jednoznaczne. Carole Dufouil z francuskiej agencji badawczej INSERM przeanalizowała dane zdrowotne i emerytalne ponad 429 000 francuskich osób samozatrudnionych — głównie handlowców i rzemieślników, średnio 74-letnich i od średnio dwunastu lat na emeryturze.

Każdy dodatkowy rok pracy wiązał się z o 3,2 procent niższym ryzykiem demencji. Kto odszedł w wieku 65 lat, miał ryzyko niższe o około 15 procent niż ktoś, kto odszedł w wieku 60. Oczywistym zarzutem jest odwrotna przyczynowość — początek pogorszenia poznawczego pcha ludzi do wcześniejszego odejścia — więc zespół powtórzył analizę, wykluczając wszystkich zdiagnozowanych w ciągu pięciu lat po przejściu na emeryturę, a potem w ciągu dziesięciu. Trend się utrzymał.

Pozostaje to badanie obserwacyjne na samozatrudnionych, w którym demencję rozpoznawano z diagnoz i recept, a nie z badań. Ale jest zdecydowanie największym na ten temat i wskazuje w tym samym kierunku co reszta literatury „use it or lose it".

Prawdziwym mechanizmem nie jest kortyzol

Jeśli przychodzisz od strony hormonów stresu, szczera odpowiedź jest taka, że hormony nie są tu dźwignią. Cztery rzeczy odchodzą razem z pracą: struktura, ruch fizyczny, powód, by gdzieś być, i — u wielu mężczyzn — jedyne miejsce, w którym odbywał się niemal cały ich kontakt społeczny.

To ostatnie waży dużo. Metaanaliza Julianne Holt-Lunstad z 2015 roku w Perspectives on Psychological Science oszacowała ryzyko zgonu przy izolacji społecznej na iloraz szans 1,29, przy samotności 1,26, a przy mieszkaniu samemu 1,32 — czyli odpowiednio 29, 26 i 32 procent większe prawdopodobieństwo śmierci, po kontroli czynników zakłócających i w skali porównywalnej z czynnikami ryzyka, które zdrowie publiczne traktuje bardzo poważnie. Proponowane drogi są znane: zaburzony sen, podwyższone hormony stresu, więcej stanu zapalnego, słabsza odporność. Jej własna rekomendacja, sformułowana wprost o emeryturze, brzmi: przygotować się do niej także społecznie, a nie tylko finansowo, bo bardzo wiele więzi biegnie przez pracę.

To zamyka pętlę pytania o stres. Urlop na stałe nie sprowadza stresu do zera. Wymienia stresor, który ma koniec, na taki, który go nie ma — a otwarte, niekontrolowalne stresory to dokładnie ta kategoria, która w metaanalizie Segerstrom i Millera obniżyła funkcję odpornościową na całej szerokości. Krótka wersja tego, dlaczego ulga nie jest tym samym co regeneracja, stoi w pytaniu o pierwszy dzień urlopu.

Co sugerują dane

Wszystko, co chroniło ludzi w tych badaniach, jest nieefektowne i konkretne.

• Wybierz datę, jeśli tylko możesz. Odejścia wbrew woli miały w danych Dave'a większą karę zdrowotną, a efekt Fitzpatrick skupiał się na mężczyznach z najmniejszą liczbą opcji.
• Zrób z tego przejście. Praca na część etatu po emeryturze była jednym z trzech czynników, które neutralizowały spadek. Urwisko to najgorsza wersja tej zmiany.
• Zastąp ruch, zanim go stracisz. Większość nie docenia, ile przypadkowej aktywności zawiera dzień pracy.
• Buduj życie towarzyskie celowo. Dawniej przychodziło gratis z pracą. Potem trzeba je wpisać do kalendarza — klub, drużyna, warsztat, stały czwartek.
• Pilnuj trzech amerykańskich przyczyn zgonu. Więcej jazdy, więcej palenia, więcej picia: to wszystko decyzje i wszystkie są odwracalne.
• Zachowaj coś, co wymaga myślenia. Dane Dufouil są najlepszym argumentem, by nie wysyłać na emeryturę także głowy.

FAQ

Czy ludzie po przejściu na emeryturę są zdrowsi, czy bardziej chorzy?

Jedno i drugie, w tej kolejności. Kohorta GAZEL pokazuje, że wyczerpanie psychiczne i fizyczne oraz objawy depresyjne mocno spadają w pierwszym roku po emeryturze, a wskaźniki chorób przewlekłych pozostają płaskie; amerykańskie dane panelowe pokazują pogorszenie zdrowia fizycznego i psychicznego w kolejnych około sześciu latach.

Czy wcześniejsza emerytura skraca życie?

Dowody są podzielone. Fitzpatrick i Moore znaleźli w USA wzrost umieralności mężczyzn o dwa procent zaraz po 62. roku życia, około 20 procent u tych, którzy faktycznie przestali pracować. Bloemen i współpracownicy stwierdzili, że holenderscy mężczyźni skłonieni do wcześniejszego odejścia umierali w ciągu pięciu lat z prawdopodobieństwem mniejszym o 2,6 punktu procentowego.

Dlaczego dotyka to mężczyzn mocniej niż kobiet?

Nikt nie wie na pewno. Własna hipoteza Fitzpatrick jest taka, że emerytura znaczy dla mężczyzn coś innego, bo ich zdrowie psychiczne historycznie było ściślej powiązane z pracą. W jej danych efekt był najsilniejszy u mężczyzn niebędących w związku małżeńskim i z najniższym wykształceniem.

Czy dłuższa praca chroni przed demencją?

Wiąże się z niższym ryzykiem. W badaniu Dufouil na ponad 429 000 francuskich pracujących każdy dodatkowy rok pracy szedł w parze z o 3,2 procent niższym ryzykiem demencji, a związek przetrwał wykluczenie osób zdiagnozowanych w ciągu dziesięciu lat po odejściu. Jest obserwacyjne, więc nie dowodzi przyczyny.

Który pojedynczy czynnik liczy się najbardziej?

Według opublikowanych badań: nie być samemu. Metaanaliza Holt-Lunstad umieszcza ryzyko zgonu przy izolacji, samotności i mieszkaniu samemu 26 do 32 procent powyżej poziomu wyjściowego, a miejsce pracy jest tym, gdzie większości ludzi organizuje się kontakt społeczny.

---

Napisane na podstawie opublikowanych badań, nie z praktyki medycznej, i nie zastępuje lekarza. Źródła: Westerlund i in., BMJ, 2010 · Dave, Rashad & Spasojevic, Southern Economic Journal, 2008 · Sahlgren, Work Longer Live Healthier, IEA, 2013 · Fitzpatrick & Moore, NBER, 2017 · Bloemen, Hochguertel & Zweerink, Health Economics, 2017 · Dufouil, INSERM, Alzheimer's Association International Conference · Holt-Lunstad i in., Perspectives on Psychological Science, 2015 · Segerstrom & Miller, Psychological Bulletin, 2004